Kompaniyalar xizmat avtoparklariga tobora koʻproq gibridlar olmoqda. 2024-yilda Oʻzbekistonga 80 235 ta yengil avtomobil olib kirilgan, ulardan 39 564 tasi elektromobil va gibridlar edi.
Buxgalteriya esa qoidasiz qolmoqda. Gibridlar uchun davlat sarf meʼyorlari yoʻq. Kompaniyalar meʼyorlarni xususiy laboratoriyalarga buyurtma qiladi va birdaniga ikkitasini oladi: benzin va elektr energiyasi uchun.
Keyin savollar paydo boʻladi. Benzin va elektr energiyasini qanday hisobdan chiqarish kerak. Sarf oshirib yuborilmaganini qanday bilish mumkin. Chetlanish boʻlsa, soliq organiga nima deyish kerak.
Material Advizenning gibrid avtoparkiga ega kompaniya uchun bajargan haqiqiy loyihasiga asoslangan. Mijoz maʼlumotlari anonimlashtirilgan, misollardagi raqamlar shartli.
Gibridlarning uch turi
- HEV, oddiy gibrid. Rozetkasi yoʻq. Batareya dvigateldan va tormozlashda quvvatlanadi. Hisob uchun bu oddiy benzinli avtomobil.
- PHEV, rozetkaga ulanadigan gibrid. Rozetkasi bor. Gʻildiraklarni elektr motor, benzin dvigateli yoki ikkalasi birga aylantiradi. Misol: DM-i texnologiyali BYD modellari.
- EREV, yurish zaxirasi kengaytirilgan gibrid. Gʻildiraklarni faqat elektr motor aylantiradi. Benzin dvigateli generator boʻlib ishlaydi va batareyani quvvatlaydi. Misol: Li Auto.
Quyida PHEV va EREV haqida soʻz boradi. Aynan ularda ikki energiya manbai va ikki meʼyor bor.
Asosiy xato: butun yurgan masofaga ikki meʼyor
Laboratoriya har bir meʼyorni alohida oʻlchaydi. Benzin meʼyorini faqat benzinda yurganda. Elektr meʼyorini faqat batareyada yurganda.
Ikkala meʼyor butun yurgan masofaga qoʻllanilsa, meʼyor ikki baravar oshadi. Avtomobil jismonan buncha energiya sarflay olmaydi.
Meʼyor qanday ikki baravar oshadi
Gibrid, shaharda 2 000 km
- Butun masofa uchun meʼyor boʻyicha benzin2 000 km × 7,3 l / 100 km
- 146 l
- Butun masofa uchun meʼyor boʻyicha elektr energiyasi2 000 km × 20,0 kVt·soat / 100 km
- 400 kVt·soat
- Bu energiya yetadi
- 4 000 km
Ikki miqdorning har biri butun masofaga yetardi. Birgalikda ular 4 000 km ga moʻljallangan, avtomobil esa 2 000 km yurgan.
Nega yurgan masofani benzinli va elektrga ajratib boʻlmaydi
Ikkinchi keng tarqalgan gʻoya: kilometrlarni «benzinli» va «elektr» qismlarga ajratib, har biriga oʻz meʼyorini qoʻllash. Bu ishlamaydi.
Batareyaga energiya uch joydan keladi. Quvvatlash stansiyasidan, buning uchun hisob bor. Benzin dvigatelidan va tormozlashda, bularga hujjat yoʻq.
Batareyada energiya aralashib ketadi. «Benzinda» va «elektrda» yurilgan masofa boʻyicha bort statistikasi turli modellarda turlicha hisoblanadi va birlamchi hujjat hisoblanmaydi.
Ikki marta hisoblash ham bor. Dvigatel batareyaga bergan energiya benzin orqali allaqachon hisobga olingan. Uni yana elektr sifatida hisoblasangiz, sarf oshib ketadi.
Oddiy usul: yetarlilikni tekshirish
Biz boshqacha yondashuvni taklif qilamiz. Haqiqiy sarfni hujjatlar asosida hisobdan chiqarish, meʼyorlarni esa faqat nazorat uchun ishlatish.
Nazorat savoli oddiy. Quyilgan benzin va olingan elektr energiyasi avtomobil yurgan masofaga yetadimi. Kerakligidan koʻp emasmi.
Energiya necha kilometrga yetishini hisoblaymiz
Davr uchun benzin × 100 / benzin meʼyori. Davr uchun elektr energiyasi × 100 / elektr meʼyori.
Ikki sonning yigʻindisi hisoblangan yurgan masofa boʻladi.
Odometr boʻyicha masofa bilan solishtiramiz
Chetlanish = hisoblangan masofa − haqiqiy masofa. Uni haqiqiy masofaga boʻlib, foizni olamiz.
Tekshirish misoli
Gibrid, bir oy, 2 000 km
- Benzin70 l × 100 / 7,3 l
- 959 km
- Elektr energiyasi210 kVt·soat × 100 / 20,0 kVt·soat
- 1 050 km
- Hisoblangan masofa
- 2 009 km
- Odometr boʻyicha masofa
- 2 000 km
- Chetlanish
- +0,4%
Chetlanish 0,4%. Bu ruxsat etilgan chegarada. Energiya aynan shu masofaga yetadigan miqdorda, hisobdan chiqarish asosli.
Chetlanishni qanday oʻqish kerak
| Natija | Bu nimani anglatadi | Nima qilish kerak |
|---|---|---|
| ±5% ichida | Energiya yurgan masofaga mos | Haqiqiy sarf boʻyicha hisobdan chiqarish |
| +5% dan yuqori | Kerakligidan koʻp energiya sarflangan. Ortiqcha sarf boʻlishi mumkin | Sababini topish va dalolatnoma tuzish |
| −5% dan past | Energiya masofaga yetmaydi. Yoqilgʻi quyish yoki quvvatlash hisobga tushmagan | Yetishmayotgan hujjatlarni topish |
| Masofasiz sarf | Avtomobil yurmagan, lekin yoqilgʻi hisobdan chiqarilgan | Darhol tekshirish |
5% ni moʻljal sifatida taklif qilamiz. Aniq qiymatni kompaniya oʻzi tasdiqlaydi.
Avtomobil quvvatlanmagan boʻlsa ham formula ishlaydi. Ikkinchi qoʻshiluvchi nolga teng, tekshiruv faqat benzin boʻyicha boradi.
Shahar meʼyori olinadi. Chetlanish katta chiqsa, shahar tashqarisiga safarlar izoh boʻlib xizmat qiladi.
Avtomobilingizni tekshiring
Bir oy yoki chorak maʼlumotlarini kiriting. Kalkulyator hisoblangan masofani topadi va chetlanish bilan nima qilish kerakligini koʻrsatadi.
Yetarlilikni tekshirish
Maydonlarda maqoladagi misol turibdi. Raqamlarni oʻzingiznikiga almashtiring.
- Benzin yetadi
- 959km
- Elektr yetadi
- 1 050km
- Hisoblangan masofa
- 2 009km
- Odometr boʻyicha masofa
- 2 000km
Ruxsat etilgan chegaradaChetlanish +0,4%
Energiya aynan yurgan masofaga yetadi. Sarfni haqiqiy miqdorda hisobdan chiqarish mumkin.
Hisob-kitob brauzeringizda bajariladi. Maʼlumotlar hech qayerga yuborilmaydi.
Qish, yoz va oyning oxirgi kunidagi yoqilgʻi quyish
Qishda isitgich, yozda konditsioner ishlaydi. Sarf barcha avtomobillarda birdaniga oshadi. Buning uchun mavsumiy koeffitsiyentlar kerak emas.
Avtomobil chetlanishini oʻsha oy uchun avtoparkdagi qolgan avtomobillarning oʻrtacha chetlanishi bilan solishtiring. Farq 5 foiz punktdan oshmasa, bu mavsum. Oshsa, bu tekshirish uchun sabab.
Agar butun avtopark boʻyicha oʻrtacha koʻrsatkich chegaradan chiqsa, muammo koʻproq meʼyorlarda. Ularni qayta koʻrib chiqish kerak.
Har oy hisoblang, xulosani esa chorak yakunida yil boshidan oʻsib boruvchi yakun bilan chiqaring. Shunda oyning oxirgi kunidagi yoqilgʻi quyish muammosi yoʻqoladi. Siljish keyingi davrda qoplanadi.
Buxgalteriya hisobi
- Benzin. Yoqilgʻi kartalari hisobotlari va YoQSh cheklari asosida davr uchun quyilgan miqdor boʻyicha hisobdan chiqariladi. Bakdagi qoldiq hisobga olinmaydi, uni ishonchli oʻlchab boʻlmaydi.
- Elektr energiyasi. Quvvatlangan oyda xarajat sifatida tan olinadi va zaxira sifatida hisobga olinmaydi. Batareyadagi zaryadni inventarizatsiya qilib boʻlmaydi. Loyihada elektr energiyasini omborda yuritishga urinish manfiy qoldiq bergan.
- Kechikkan hisob. Quvvatlash uchun hisob keyinroq kelsa ham, xarajat quvvatlangan oyga tegishli boʻladi. Hisob tasdiq boʻlib xizmat qiladi.
Buning asosi «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunda. Xarajatlar ular tegishli boʻlgan davrda aks ettiriladi. Sarfni meʼyorlar boʻyicha tekshirish ichki nazorat, buxgalteriya yozuvlari uchun asos emas.
Soliqlar: xarajat qabul qilinishi uchun nima kerak
Foyda soligʻi. Xarajat asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlsa, chegiriladi (SK 305-moddasi). Nazorat meʼyoridan oshish oʻz-oʻzidan chegirishni taqiqlamaydi. Uni dalolatnoma yoki xizmat xati bilan izohlash kerak.
QQS. Yengil avtomobillar va ular uchun yoqilgʻi boʻyicha QQS, agar ular kompaniya faoliyati bilan bogʻliq boʻlmasa, hisobga olinmaydi (SK 267-moddasi). Soliq qoʻmitasi elektromobillarni yengil avtomobillarga, ular uchun elektr energiyasini esa yoqilgʻiga tenglashtiradi. Hisobga olish uchun QQS alohida koʻrsatilgan hisob-faktura kerak (SK 266-moddasi).
Hisob siyosatidagi bitta soʻz chegirmaga qimmatga tushishi mumkin
Soliq kodeksida tabiiy kamayish meʼyorlaridan ortiq yoʻqotishlar haqida qoidalar bor. Davlat bunday meʼyorlarni belgilamagan boʻlsa, ularni kompaniyaning oʻzi belgilaydi.
Shuning uchun kompaniya hujjatida aniq yozish kerak: sarf meʼyorlari tabiiy kamayish meʼyorlari emas, nazorat koʻrsatkichlari. Shunda chetlanish avtomatik rad etilmaydi, mazmunan koʻrib chiqiladi.
Soliq qoʻmitasining tushuntirishiga koʻra, tekshiruvda marshrut va masofa koʻrsatilgan yoʻl varaqalari, yoqilgʻini hisobdan chiqarish dalolatnomalari, sugʻurta polislari, jarimalar va YTHlar koʻriladi. Haydovchilar kompaniya xodimi boʻlmasa yoki avtomobillar biznes uchun ishlatilmasa, QQSni hisobga olish bekor qilinadi.
Hozir xizmat yengil avtomobillari uchun yoʻl varaqasining majburiy davlat shakli yoʻq. Vazirlar Mahkamasining 44-son qarori boʻyicha elektron yoʻl varaqalari 2024-yilda tajriba tariqasida joriy qilingan, uning uzaytirilganini topmadik. Yoʻl varaqasi shaklini kompaniya oʻzi tasdiqlaydi.
Foyda soligʻi choraklar boʻyicha (SK 338-moddasi), QQS oylar boʻyicha hisoblanadi. Asossiz ortiqcha sarf chorak yakunida aniqlansa, QQS boʻyicha aniq oy uchun aniqlashtirilgan hisobot kerak boʻlishi mumkin.
Chetlanish kattami? Avval maʼlumotlarni tekshiring
Haqiqiy loyihada avtopark boʻyicha oʻrtacha chetlanish dastlab taxminan +45% chiqdi. Deyarli hammasi ortiqcha sarf emas, maʼlumotlardagi xatolar boʻlib chiqdi.
Chetlanish katta boʻlsa nimani tekshirish kerak
7 band
- Masofa yoʻl varaqalari bilan mos keladi
- Barcha yoqilgʻi quyish va quvvatlashlar shu avtomobilga tegishliKeng tarqalgan xato: bir avtomobilning yoqilgʻisi boshqasiga yozilgan
- YoQSh va quvvatlash stansiyalari hisobotlaridan koʻchirishda xato yoʻqLoyihada ortiqcha raqam tufayli 30 l 300 l ga aylangan
- Avtomobil modifikatsiyasi toʻgʻri koʻrsatilganBir modelning yurish zaxirasi turlicha boʻlgan versiyalari meʼyorlari farq qiladi. Xato taxminan 7% beradi
- Davr uchun masofa juda kichik emasBir necha yuz kilometrda bitta tushib qolgan yoqilgʻi quyish oʻnlab foiz beradi
- Shahar tashqarisiga safarlar va iqlim tizimi yoqilgan holda uzoq turish hisobga olingan
- Sabab dalolatnoma yoki xizmat xatida qayd etilgan
Ortiqcha sarf baribir izohlanmasa, asossiz qism hisoblangan masofadagi ulushlariga mutanosib ravishda litr va kilovatt-soatlarga boʻlinadi. U tannarx boʻyicha baholanadi va komissiya dalolatnomasi bilan rasmiylashtiriladi.
Qoʻshni davlatlarda qanday
| Davlat | Masala qanday hal qilingan |
|---|---|
| Rossiya | 2021-yilda Transport vazirligi meʼyorlariga 46 ta model uchun kVt·soatdagi sarf qoʻshilgan. Ularning barchasi toʻliq elektromobillar, gibridlar yoʻq |
| Belarus | Elektromobillar uchun elektr energiyasi meʼyorlari 2022-yildan qoʻllanilmaydi. Elektr energiyasi darhol xarajatga hisobdan chiqariladi |
| Oʻzbekiston | Gibridlar uchun davlat meʼyorlari yoʻq. Hisobdan chiqarish tartibini kompaniya oʻzi belgilaydi |
Gibridlar uchun tayyor yechim hech kimda yoʻq. Bu davlatlarning birortasida yurgan masofa rasman energiya manbalari boʻyicha ajratilmaydi. Gibridlar uchun tartibni kompaniya oʻzi yozadi, soliq organi xarajatni qabul qilishi esa uning sifatiga bogʻliq.
Hisob siyosatida nimani belgilash kerak
Yuqorida aytilganlarning barchasi faqat kompaniya hujjatida yozilganda ishlaydi. Tekshiruvda buxgalter jadvalidagi formulaga emas, tasdiqlangan tartibga qaraladi.
Soliq qoʻmitasi 2024-yilgi tushuntirishida toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi: ikki turdagi yoqilgʻida ishlaydigan avtomobil uchun har bir turni hisobdan chiqarish tartibi va meʼyorlarini ishlab chiqib, hisob siyosatida mustahkamlash kerak.
- Sarf meʼyorlari tabiiy kamayish meʼyorlari emas, nazorat koʻrsatkichlari sifatida
- Yetarlilikni tekshirish formulasi va ruxsat etilgan chetlanish
- Mavsumiy koeffitsiyentlar oʻrniga avtopark oʻrtachasi bilan solishtirish
- Har oylik hisob-kitob va chorak boʻyicha oʻsib boruvchi xulosa
- Benzinni quyilgan miqdor boʻyicha, elektr energiyasini quvvatlangan oyda hisobdan chiqarish
- Yoʻl varaqasi shakli va har bir avtomobil boʻyicha quvvatlash seanslari reyestri
- Faqat hisobga olingan manbalarda quvvatlash
- Ortiqcha sarf dalolatnomasi shakli va uni baholash tartibi
Manbalar
- Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi266, 267, 269, 305, 317, 338-moddalarlex.uz ↗
- «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun, OʻRQ-40413.04.2016lex.uz ↗
- 4-son BHMS «Tovar-moddiy zaxiralar»lex.uz ↗
- Vazirlar Mahkamasining elektron yoʻl varaqalari toʻgʻrisidagi 44-son qarori22.01.2024lex.uz ↗
- Soliq qoʻmitasining elektromobillar, elektr energiyasi va yoqilgʻi boʻyicha QQSni hisobga olish haqidagi tushuntirishibuxgalter.uz, 15.07.2024, rus tilidabuxgalter.uz ↗
- Elektromobil va gibridlar importi ilk bor oddiy avtomobillar importidan oshdiTashkent Times, ingliz tilidatashkenttimes.uz ↗
