Islom moliyasi — shariat tamoyillariga muvofiq amalga oshiriladigan moliyaviy bitimlar tizimi. U foiz (riba) olishni taqiqlaydi va o'rniga provayder va mijoz o'rtasida xavf va foydani adolatli taqsimlashga asoslangan. O'zbekistonda islom moliyasi xizmatlarini joriy etish bo'yicha faol muhokama 2018 yilda boshlangan va o'shandan beri kengayib borayotgan shariatga muvofiq kredit bozori uchun zamin yaratuvchi bir qator qonunchilik hujjatlari qabul qilindi.
01Qonunchilik bazasi
O'zbekistonda islom moliyasini tartibga soluvchi asosiy hujjatlar:
- O'zbekiston Respublikasining 2022 yil 20 apreldagi «Nobank kredit tashkilotlari va mikromoliya faoliyati to'g'risida»gi ЗРУ-765-sonli Qonuni.
- «Tadbirkorlikni rivojlantirishda mikromoliya xizmatlarining roli va ulushini oshirishga doir qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida»gi Prezident Farmoni.
- 2021 yil 13 apreldagi «Kapital bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to'g'risida»gi С6207-sonli Prezident Farmoni.
- Markaziy bankning 2024 yil 19 iyuldagi «Mikromoliya tashkilotlari tomonidan islom moliyasi xizmatlarini ko'rsatish tartibi to'g'risidagi Nizomni tasdiqlash haqida»gi 23/4-sonli Qarori.
02Islom moliyasi xizmatlarini kim ko'rsatishi mumkin
O'zbekistonda islom moliyasi xizmatlari hozirgi paytda faqat mikromoliya tashkilotlari (MMT) tomonidan ko'rsatiladi. Maksimal summalar mikrokredit chegarasi bilan cheklangan — biznes uchun 300 000 000 so'm va jismoniy shaxslar uchun 100 000 000 so'm.
Islom moliyasi xizmatlarini ko'rsatishning batafsil tartibi O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan ishlab chiqiladi. 2024 yil 19 iyuldagi Qaror MMTlar qaysi vositalarni taklif qilishi mumkinligini va ular rioya qilishi shart bo'lgan operatsion shartlarni belgilaydi.
Nizomga muvofiq, MMTlar quyidagi islom moliyasi vositalarini taqdim etishga vakolatlidir:
- Ijara Muntahiya Bittamlik — mijozning muddat oxirida ijaraga olingan aktivni sotib olish huquqi bilan ijara shartnomasi.
- Islomiy Ijara — mulkni (mijoz iltimosiga ko'ra MMT tomonidan sotib olingan yoki MMT balansida bo'lgan va foydalanilmayotgan) kelishilgan muddat va belgilangan to'lov uchun mijozga vaqtinchalik egalik va/yoki foydalanish uchun o'tkazish.
- Murabaha — oldindan kelishilgan narx va ustama bilan kechiktirilgan to'lov asosida mijozga tovarlarni sotish orqali moliyalashtirish.
- Mudaraba — MMT mijozning tijorat faoliyati uchun kapital taqdim etadigan moliyalashtirish; foyda taraflar o'rtasida oldindan kelishilgan nisbatlarda taqsimlanadi.
- Musharaka — foyda va zararni taqsimlashga asoslangan sherikchilik, bunda MMT bir yoki bir nechta mijozlar bilan birgalikda biznes faoliyatini olib boradi yoki yuridik shaxslarning ustav kapitalida ishtirok etadi.
- Salam — MMT kelajakda mijoz (yetkazib beruvchi) tomonidan yetkazib beriladigan tovarlarning narxini to'liq oldindan to'lash yo'li bilan moliyalashtirish.
Islom moliyasi xizmatlarini ko'rsatishning majburiy sharti islom moliyasi masalalarini muvofiqlashtirish bo'yicha Maxsus kengashning tashkil etilishidir. Maxsus kengash MMTning islom moliyasi faoliyatining amaldagi qonunchilikka va Nizom talablariga muvofiqligini ta'minlash uchun mas'uldir.
Maxsus kengash ishtirokchilar (aktsionerlar) tomonidan umumiy yig'ilishda tashkil etiladi va kamida besh kishidan iborat bo'lishi shart. Muqobil ravishda, MMT umumiy yig'ilish qarori bilan ixtisoslashgan uyushma yoki ittifoq huzurida tashkil etilgan, Nizomda belgilangan tarkib talablariga javob beradigan Maxsus kengashni shartnoma (autsorsing) asosida jalb qilishi mumkin. Kamida bir a'zo islom huquqi bo'yicha oliy ma'lumotga, bir a'zo oliy yuridik ma'lumotga, qolgan a'zolar esa islom moliyasi bo'yicha xalqaro sertifikatga ega bo'lishi shart.
03Islom moliyasi tamoyillari
Islom moliyasida pul sotuv mahsuloti sifatida emas, balki ayirboshlash vositasi va qiymat o'lchovi sifatida qaraladi. Provayder va mijoz o'rtasidagi bitimning predmeti haqiqiy tovarlar, mulk yoki har bir tomon tegishli xavflarni bo'yniga oladigan sherikchilik bo'lishi shart.
Riba (foiz) taqiqi
Islom moliyasi mablag'larni joylashtirish yoki jalb qilish uchun kafolatlangan foiz shaklidagi daromadni taqiqlaydi. Buning o'rniga islom moliyasi tamoyillari bo'yicha ishlaydigan MMT tovarlar va boshqa aktivlarni qayta sotish, aktivlarni keyinchalik sotib olish huquqi bilan ijaraga berish va biznesga investitsiya kiritish orqali daromad oladi.
Real iqtisodiyot bilan bog'liqlik
Barcha islom moliyasi bitimlari aniq aktivlar, tovarlar yoki xizmatlar bilan bog'liq bo'lishi shart. Mablag'lar pul spekulyatsiyasi uchun emas, real iqtisodiy faoliyat uchun beriladi.
Birgalikdagi xavf va mas'uliyat
An'anaviy kredit berishdan farqli o'laroq — bu yerda mijoz biznes natijalaridan qat'i nazar butun yukni o'z bo'yniga oladi — islom moliyasi sherikchilik va birgalikdagi mas'uliyat tamoyiliga asoslangan. Bitimning hech qaysi tarafi tegishli faoliyatning iqtisodiy natijasidan ajratilmagan.
04Islom moliyasi vositalari batafsil
Murabaha (kechiktirilgan to'lovli moliyalashtirish)
Murabaha — bu islom moliyasining shakli bo'lib, MMT mijozga kerakli tovarlarni sotuvchidan sotib oladi va keyin shu tovarlarni mijozga oldindan kelishilgan ustama bilan kechiktirilgan to'lov asosida sotadi. Tovar narxi va ustama miqdori shartnomada oldindan belgilanadi va kelajakdagi yoki noaniq ko'rsatkichlar bilan bog'lanmasligi mumkin. Mijoz to'lovni kelishilgan jadval bo'yicha, jumladan bo'lib-bo'lib amalga oshiradi. Pul, xorijiy valyuta, kriptoaktivlar, oltin va kumush murabaha bitimining predmeti bo'lishi mumkin emas.
Islomiy Ijara (islom ijarasi)
Islomiy Ijara — bu MMT mulkni sotib olib, uni ijara shartnomasi bo'yicha mijozga vaqtinchalik foydalanishga beradigan moliyalashtirish shaklidir. Kelishuv mijoz arizasi asosida rasmiylashtiriladi va shartnomada ijara muddati, to'lov jadvali va to'lovlar miqdori ko'rsatilishi shart. Aktivni islom ijarasi bo'yicha berish uchun MMT unga egalik huquqiga ega bo'lishi kerak.
MMT ijaraga olingan mulkdagi har qanday nuqsonlar uchun javobgardir. Ijaraga olingan aktivning kapital ta'mirlash MMT hisobidan, joriy texnik xizmat ko'rsatish va kichik ta'mirlash mijoz hisobidan amalga oshiriladi. Mijoz tomonida halol bo'lmagan xatti-harakatlar xavfini kamaytirish uchun MMT ta'minot (garov, kafolat yoki bay'ana) talab qilishi mumkin. Masalan, mijoz islom ijarasini qabul qilishdan bosh tortgan taqdirda, bay'ana MMTning haqiqiy zararlarini qoplashga sarflanishi mumkin.
Ijara Muntahiya Bittamlik (sotib olish huquqi bilan ijara)
MMT va mijoz Islomiy Ijara shartnomasini tuzishlari mumkin, unga ko'ra mijoz keyinchalik ijaraga olingan aktivni sotib olish huquqiga ega bo'ladi. Aktivga egalik huquqi mijozga faqat alohida sotib olish shartnomasi bo'yicha o'tadi.
Salam (oldindan to'lov asosidagi moliyalashtirish)
Salam — bu islom moliyasining shakli bo'lib, MMT kelajakda yetkazib beriladigan tovarlar uchun mijozga to'liq summani oldindan to'laydi. Bu vosita ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlarni qo'llab-quvvatlash uchun mo'ljallangan bo'lib, ular tovarlarni ishlab chiqarish yoki yetkazib berishdan oldin aylanma kapitalga muhtoj bo'ladilar. Salam bitimining predmeti miqdor va sifati bo'yicha aniq belgilanishi mumkin va tortilishi, o'lchanishi yoki sanalishi mumkin bo'lgan o'rniga qo'yiladigan tovarlar bo'lishi shart. Pul, kriptoaktivlar, oltin va kumush salam bitimining predmeti bo'lishi mumkin emas.
Mudaraba (foydani taqsimlovchi moliyalashtirish)
Mudaraba — bu sherikchilik shakli bo'lib, MMT (Rabbul Mol) mijozga (Mudaribga) biznes yuritish uchun kapital taqdim etadi. Foyda taraflar o'rtasida oldindan kelishilgan nisbatlarda taqsimlanadi. Zararlar yuzaga kelganda, ular MMT tomonidan (qo'shilgan kapital miqdorida) ko'tariladi, bunday zararlar mijozning halol bo'lmagan xatti-harakatlari yoki majburiyatlarni buzishi natijasida yuzaga kelgan hollar bundan mustasno. Kapital naqd shaklda yoki aniq belgilangan qiymatga ega moddiy aktivlar shaklida taqdim etilishi mumkin.
Musharaka (foyda va zararni taqsimlovchi sherikchilik)
Musharaka — bu sherikchilikka asoslangan islom moliyasi shaklidir. MMT va mijoz birgalikda loyihaga mablag' yoki aktivlar kiritadi va ham foydani, ham xavflarni baham ko'radi. Foyda oldindan kelishilgan nisbatlarda taqsimlanadi; zararlar har bir tomonning kapitaldagi ulushiga mutanosib ravishda taqsimlanadi.
Loyihani boshqarish barcha sheriklar tomonidan birgalikda amalga oshirilishi yoki kelishuv asosida ulardan biriga topshirilishi mumkin. Zararlar haqiqatda yuzaga kelganidan so'ng, ishtirokchi ko'ngilli ravishda bunday zararlarning katta ulushini — yoki hatto barchasini — o'z bo'yniga olishi mumkin. Har bir tomon boshqa ishtirokchilarni oldindan xabardor qilib sherikchilikdan chiqish va shartnomada nazarda tutilgan tartibda kapitaldagi ulushini olish huquqiga ega. Bir yoki bir nechta tomonning chiqishi qolgan ishtirokchilar o'rtasidagi sherikchilik munosabatlarini tugatmaydi.
05Islom moliyasi shartnomalaridagi neustoyka
Markaziy bank Nizomi MMTlarga mijoz o'z majburiyatlarini bajarmagan taqdirda shartnomaviy neustoyka undirishga ruxsat beradi. Biroq, foiz ekvivalenti sifatida olingan barcha summalar MMT foydasidan alohida saqlanishi va faqat xayriya maqsadlariga yo'naltirilishi shart. Bu mexanizm kelishuvning shariatga muvofiqligini saqlab qoladi va shu bilan birga MMTga mijozning majburiyatni bajarmasligidan ma'lum darajada himoya beradi.
06Advizen qanday yordam bera oladi
Advizen jamoasi a'zolari o'zlarining oldingi karyeralarida — jumladan O'zbekistondagi islom fintex-startapining urug' investitsiya bosqichidagi ish va islom moliyasi vositalarini milliy qonunchilikka integratsiyalash bo'yicha hukumat darajasidagi maslahat loyihalarida ishtirok etish — O'zbekistonda islom moliyasini tuzilmalashtirish bo'yicha amaliy tajribaga ega. Biz mikromoliya tashkilotlari va investorlarga ularning biznes-modeli uchun mos vositalarni baholashda, shariatga mos shartnoma hujjatlarini ishlab chiqishda, Maxsus kengashlarni tashkil etish va ularga maslahat berishda hamda Markaziy bank talablariga doimiy muvofiqligini ta'minlashda yordam beramiz.