Mahalliy yuridik shaxs tashkil etmasdan O'zbekistonda mavjudlik o'rnatishni istagan xorijiy kompaniyalar vakolatxona ochishlari mumkin. Jarayon Vazirlar Mahkamasining 2000 yil 23 oktyabrdagi 410-sonli Qarori bilan tartibga solinadi va Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi (ITSV) tomonidan amalga oshiriladi. Bu yerda akkreditatsiya — ro'yxatdan o'tkazish emas — asosiy tushunchadir: vakolatxona ITSV akkreditatsiya guvohnomasini berganidan boshlab mavjud bo'ladi.
01Vakolatxonani kim ocha oladi
Tashkil etilgan mamlakat qonunchiligiga ko'ra chet elda vakolatxonalar ochish huquqiga ega bo'lgan har qanday xorijiy tijorat tashkiloti — firma, kompaniya, korporatsiya, shirkat yoki boshqa tashkiliy-huquqiy shakldagi — ariza topshirishi mumkin. Xorijiy davlat organlarining (vazirliklar, federal idoralar va boshqalar) tijorat vakolatxonalari ham tegishli xorijiy organ ruxsatnoma bergan taqdirda akkreditatsiya qilinishi mumkin.
02Huquqiy maqom
Vakolatxona yuridik shaxs emas va tijorat faoliyati yuritishi mumkin emas (yagona istisno — tijorat faoliyati bilan shug'ullanishi mumkin bo'lgan aviakompaniyalar vakolatxonalari). U mustaqil soliq to'lovchi emas — soliq majburiyatlari Soliq kodeksi va amaldagi xalqaro shartnomalar bilan tartibga solinadi. Vakolatxona tashkil etuvchi tashkilotning O'zbekiston hududidagi manfaatlarini ifodalash va himoya qilish uchun mavjud.
Vakolatxona tashkil etuvchi tashkilot tomonidan tasdiqlangan va muhrlangan Nizom (Ustav) asosida faoliyat yuritadi. Uni tashkil etuvchi tashkilot tomonidan berilgan ishonchnoma asosida ish yuritadigan Vakolatxona Boshlig'i boshqaradi va ishonchnomada Boshliqning vakolatlari aniq belgilangan bo'lishi shart.
03Akkreditatsiya muddati
Akkreditatsiya bir yildan uch yilgacha muddatga berilishi mumkin. Uzoq muddatli faoliyat yurituvchi vakolatxonalar har uch yilda ITSVda hujjatlarini yangilab turadilar (quyida hujjatlar ro'yxatiga qarang). Tashkil etuvchi tashkilot qayta tashkil etilganda yoki tugatilganda vakolatxona ikki hafta ichida ITSVni xabardor qilishi shart.
04Birlamchi akkreditatsiya uchun zarur hujjatlar
- Firma blankasidagi yozma ariza — tashkil etuvchi tashkilotning manzili, kontaktlari, rahbariyati, xodimlar soni, faoliyat turlari, yillik aylanmasi, mahsulot assortimenti, aktsionerlar, sho'ba korxonalar, tarixi va taklif etilayotgan akkreditatsiya muddati (odatda uch yil) haqida ma'lumot.
- Ta'sis hujjatlari (ustav va ta'sis shartnomasi) — tashkil etilgan mamlakatdagi O'zbekiston konsulligida (yoki 1961 yilgi Gaaga Konvensiyasi bo'yicha apostil orqali) qonuniylashtirilgan notarial tasdiqlangan nusxalar, hamda o'zbek yoki rus tiliga notarial tasdiqlangan tarjima bilan birga. MDH mamlakatlari hujjatlari uchun faqat notarial tasdiqlangan nusxalar talab etiladi.
- Tashkil etilgan mamlakatdagi ro'yxatdan o'tganlik dalili — savdo reyestridan ko'chirma yoki davlat ro'yxatidan o'tganlik to'g'risidagi guvohnoma, qonuniylashtirilgan yoki apostillangan, notarial tasdiqlangan tarjima bilan.
- Vakolatxona Boshlig'i nomiga ishonchnoma — to'liq pasport ma'lumotlari va vakolatlar bayoni bilan, qonuniylashtirilgan yoki apostillangan, notarial tasdiqlangan tarjima bilan.
- Vakolatxona to'g'risidagi Nizom — tashkil etuvchi tashkilot tomonidan tasdiqlangan va muhrlangan, qonuniylashtirilgan yoki apostillangan, notarial tasdiqlangan tarjima bilan.
- Ofis binosi egasi (yoki vakolatli ijaraga oluvchi) tomonidan kafolat xati — binoni ijaraga berishga tayyorligini tasdiqlovchi, shartlar va muddatlarni ko'rsatuvchi. Bino egasining mulk huquqi hujjatlari oddiy nusxa shaklida taqdim etiladi.
MDH a'zo davlatlarida (Belarus, Qozog'iston, Rossiya, Tojikiston, Armaniston, Ukraina, Qirg'iziston, Moldova, Ozarbayjon, Gruziya, Turkmaniston) berilgan hujjatlar qonuniylashtirishni talab qilmaydi — notarial tasdiqlangan nusxalar yetarli. Topshirilayotgan barcha hujjatlar topshirilishidan oldingi olti oy ichida berilgan bo'lishi shart.
05Muddatlar va qaror
- ITSV arizani ko'rib chiqadi va topshirilgan kundan boshlab 10 ish kuni ichida qaror chiqaradi (berish yoki rad etish).
- ITSV qaror qabul qilinganidan 3 kun ichida ariza beruvchini yozma ravishda xabardor qiladi.
- Akkreditatsiya guvohnomasi davlat boji ITSV hisobiga tushganidan 5 kun ichida beriladi.
- Birlamchi guvohnoma bir yilga beriladi; keyingi qayta uzaytirishlar to'liq akkreditatsiya muddatini qamrab olishi mumkin.
06Rad etish asoslari
ITSV akkreditatsiyani faqat uchta asosda rad etishi mumkin: aniq soxta hujjatlar topshirilishi; Vakolatxona to'g'risidagi Nizomning O'zbekiston qonunchiligiga zid bo'lishi; hujjatlarning tegishli nizom talablariga javob bermasligi. Rad etish aniq kamchiliklarni ko'rsatgan holda yozma ravishda rasmiylashtirilishi shart. Kamchiliklar bartaraf etilganidan so'ng ariza beruvchi qayta murojaat qilishi mumkin va ITSV dastlabki yozma rad etishda qayd etilmagan yangi e'tirozlarni qo'ya olmaydi. Rad etish qarorlari sudda apellyatsiya tartibida shikoyat qilinishi mumkin.
07Akkreditatsiya yig'imi
Davlat boji asosiy hisob-kitob qiymatining 48 baravarini tashkil etadi (joriy kursda taxminan 1 500 AQSh dollari). To'lov guvohnoma berilishidan oldin ITSV hisobiga amalga oshiriladi.
08Akkreditatsiyadan keyingi majburiyatlar
Akkreditatsiya guvohnomasini olganidan keyin 10 kun ichida vakolatxona quyidagilarni amalga oshirishi shart:
- ITSVni o'zining pochta manzili haqida yozma ravishda xabardor qilish.
- Ofis joylashgan joydagi soliq organlarida ro'yxatdan o'tish.
- Soliq ro'yxatidan o'tganligini tasdiqlovchi ma'lumotnomani ITSVga taqdim etish.
Vakolatxona Boshlig'i ITSVga belgilangan shaklda yillik faoliyat hisobotini taqdim etishi shart. Amalda ITSV guvohnomani olish paytida vakolatxonadan «Majburiyatlar» hujjatini imzolashni ham talab qiladi, unda xodimlar tarkibidagi har qanday o'zgarishlar haqida ITSVni o'z vaqtida xabardor qilish majburiyati ko'zda tutilgan.
09Akkreditatsiyani uzaytirish
Akkreditatsiyani uzaytirish uchun tashkil etuvchi tashkilot ITSVga quyidagilarni taqdim etadi: yozma uzaytirish arizasi; Boshliq nomiga yangi ishonchnoma (oldingisining muddati tugagan bo'lsa); pochta manzilining yozma tasdig'i va amaldagi ijara shartnomasi yoki egalik hujjatining nusxasi. Ushbu ro'yxatdan tashqari qo'shimcha hujjatlar talab qilinmaydi.
10Moliya va operatsion faoliyat
Vakolatxona tashkil etuvchi tashkilot tomonidan moliyalashtiriladi. Vakolatxona tomonidan qoplanishi mumkin bo'lgan operatsion xarajatlarga quyidagilar kiradi: vakillik xarajatlari; ofis ehtiyojlari uchun materiallar sotib olish; xodimlar maoshi; xizmat safarlari; ijara va kommunal xizmatlar; boshqa operatsion xarajatlar. O'zbek so'mlari xorijiy valyutani vakolatli kanallar orqali konvertatsiya qilish yoki ona kompaniya tomonidan o'tkazilgan so'm mablag'laridan olinishi kerak. Xorijiy valyutadagi tushumlar tashkil etuvchi tashkilot tomonidan vakolatxonaning bank hisobvarag'iga o'tkaziladi.
11Mehnat munosabatlari
Xorijiy fuqarolar
Vakolatxonaning xorijiy xodimlari ITSVda yakka tartibda akkreditatsiya qilinishi shart. Akkreditatsiya qilingan xorijiy xodimlar alohida mehnat migratsiyasi ruxsatnomasisiz ishlashlari mumkin, lekin faqat akkreditatsiya qilingan vakolatxonada. Xorijiy xodimni akkreditatsiya qilish uchun vakolatxona ITSVga quyidagilarni taqdim etadi: Boshliq imzolagan yozma ariza; o'zbek va ingliz tillaridagi shaxsiy ma'lumotlar varaqasi (ikki nusxada); ikkita fotosurat (3×4 sm); tashkil etuvchi tashkilotning vakolatli shaxsi imzolagan tayinlash to'g'risidagi xat (qonuniylashtirilgan); OIVdan xoli ekanligi haqida ma'lumotnoma; milliy pasport nusxasi. ITSV akkreditatsiya kartasini 10 ish kuni ichida beradi. Akkreditatsiya vakolatxona akkreditatsiyasining qolgan muddatiga, lekin 12 oydan ko'p bo'lmagan muddatga beriladi va uzaytirilishi mumkin. O'zbekistonga kirish uchun viza talab qiladigan mamlakatlar fuqarolariga vizalar akkreditatsiya muddatiga, 12 oydan oshmaydigan muddatga beriladi.
O'zbekiston fuqarolari
O'zbekistonlik xodimlar O'zbekiston mehnat qonunchiligiga muvofiq ishga olinadi. Vakolatxona yuridik shaxs bo'lmaganligi sababli, ish beruvchi sifatida tashkil etuvchi xorijiy tijorat tashkiloti chiqadi. Mehnat shartnomalari tashkil etuvchi tashkilot va o'zbek xodim o'rtasida tuziladi va xodim hamda Vakolatxona Boshlig'i tomonidan imzolanadi (Boshliqning ishga olish vakolatlari Vakolatxona to'g'risidagi Nizom va ishonchnomada ham ko'rsatilgan bo'lishi kerak). Shartnomada ish joyi O'zbekistondagi vakolatxona ekanligi ko'rsatilishi shart va shartnoma muddati vakolatxonaning qolgan akkreditatsiya muddatidan oshmasligi kerak.
12Hujjatlarni qonuniylashtirish
1961 yil 5 oktyabrdagi Gaaga Konvensiyasiga qo'shilgan mamlakatlardan kelgan hujjatlar to'liq konsullik qonuniylashtirishi o'rniga apostilni talab qiladi. Konvensiyada ishtirok etmagan mamlakatlar uchun tashkil etuvchi tashkilotning hujjatlari tashkil etilgan mamlakatdagi O'zbekiston konsullik vakolatxonasida qonuniylashtirilishi (yoki, bunday vakolatxona bo'lmasa, ushbu mamlakatning tashqi ishlar vazirligi orqali va keyin O'zbekiston Tashqi ishlar vazirligining Konsullik bo'limida) kerak. MDH mamlakatlari hujjatlari qonuniylashtirishdan butunlay ozod qilingan.
13Advizen qanday yordam bera oladi
O'zbekistonda vakolatxona ochish hujjatlarni qonuniylashtirish talablarini hal etish, mos Vakolatxona Nizomini ishlab chiqish, akkreditatsiya muddatlarini boshqarish va akkreditatsiyadan keyingi majburiyatlarni bajarishni o'z ichiga oladi. Advizen jamoasi xorijiy kompaniyalarga har bir bosqichda yordam beradi — hujjatlarni tayyorlash va tarjima koordinatsiyasidan tortib, soliq ro'yxatidan o'tish va doimiy ITSV muvofiqligigacha.